عبد الرزاق الكاشاني ( القاشاني )
203
مجموعه رسائل ومصنفات كاشانى
نگاهدارى مىشود كه قسمتى از مندرجات آن ، موضوع سخن حاضر است . اين قسمت از ابتداى صفحهء - 71 پ - آغاز وشصت ونه برگ آن مجموعه تصاوير را در بر دارد . بر پيشانى آن بخش بخط وقلمي بسيار جديد - شايد از آن آخرين مالك نسخه ويا مخزندار كتابخانه - بخط نستعليق شكسته آمده است : « اخلاق ؛ متن وشرح . گويا از ملّا عبد الرزّاق كاشاني باشد » . « 1 » هر چند همين عبارت نشان از ترديد نگارندهء اين عنوان در كيستى صاحب رساله دارد ، امّا اين احتمال كه شايد اين رساله نيز در شمار ساختههائى از أو باشد كه از نگاه كتابشناسانى همچون علّامهء تهرانى وحاج خليفه وإسماعيل پاشا بدور ماندهاند ، اين بنده را به تهيهء تصويرى از آن نسخه وتأمّل دربارهء پديدآورنده آن واداشت . در پيشنوشت اين اثر ، ودر تبيين زمينهاى كه پديد آمدن آن را باعث شد ، آمده است : « . . . فاقتضت الحال عند ذوى الألباب - الّذين هم أشرف خلق اللّه - النّظر إلى كافّة خلق اللّه بعين الرّحمة وترك المماراة ، فابتهلت إلى من بيده الخلق والأمر أن يوفّقنى لتصنيف كتاب يقع عليه الاجماع ويحصل بقراءته الانتفاع ، فأجابني الّذى يجيب دعوة المضطرّ إذا دعاه واطلعنى على اسرار ذلك وألهمني فيه ترتيبا عجيبا لم اذكره في المصنّفات الّتى تقدّمت في أسرار معاملات الدّين ، وهو الّذى . . . » . « 2 » امّا از آنجا كه نه در سر آغاز اين دستنوشت ونه در انجام موجود آن - كه نسخهاى است ناقص - اشارهاى به نام كتاب به چشم نمىآيد ، در شناسائى مؤلّف آن تنها ميتوان به نشانههائى كه از لابلاى سطور آن دستياب مىشود ، اعتماد نمود . از اين رو - هر چند از نخستين سطور دوّمين صفحهء كتاب مىتوان پديد آورندهء اين رساله را شناخت - امّا اين بنده ، تمامى آن را به مطالعه گرفت وبا توجّه به سه عبارتى كه از پى مىآيد ، به يقين دريافت كه رسالهء حاضر ، پرداختهاى است از بزرگ دانشمند عالم اسلام ، امام أبو حامد محمّد غزّالى كه به نادرست بر پيشانى آن نام كاشاني را نهادهاند . آن سه عبارت ، اشاراتى است به ديگر ساختههاى پردازندهء همين متن . بنگريد :
--> ( 1 ) . بنگريد : همان ، ص 1 B ( 2 ) . بنگريد : همان ص 2 A .